Παρά την ταχεία εξάπλωση των ψηφιακών πληρωμών, τα χαρτονομίσματα σε κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνονται. Η τάση δεν συνδέεται με επιστροφή στις παλιές συνήθειες πληρωμών, αλλά με έναν διαφορετικό φόβο: την ανάγκη να υπάρχει διαθέσιμο χρήμα σε περίπτωση που μια κρίση διακόψει τις ηλεκτρονικές συναλλαγές. Πόλεμοι, φυσικές καταστροφές και κυβερνοεπιθέσεις έχουν αρχίσει να επηρεάζουν ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο οι Ευρωπαίοι προετοιμάζονται για την επόμενη ημέρα.
Η εικόνα είναι ενδεικτική μιας ευρύτερης αλλαγής στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Το κινητό τηλέφωνο και η κάρτα έχουν γίνει τα βασικά εργαλεία για τις καθημερινές συναλλαγές, όμως την ίδια στιγμή το φυσικό χρήμα αποκτά έναν διαφορετικό ρόλο: αυτό του οικονομικού «μαξιλαριού» σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η συνολική αξία των χαρτονομισμάτων ευρώ σε κυκλοφορία αυξήθηκε από περίπου 1 τρισ. ευρώ το 2016 σε 1,6 τρισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2026. Η αύξηση αυτή καταγράφεται ενώ η χρήση των μετρητών στις καθημερινές συναλλαγές υποχωρεί.
Όταν το ψηφιακό σύστημα σταματά
Η εξήγηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στον φόβο μιας κρίσης που θα μπορούσε να επηρεάσει τις ψηφιακές υποδομές.
Μια μεγάλη κυβερνοεπίθεση, μια εκτεταμένη διακοπή ηλεκτροδότησης ή μια σοβαρή φυσική καταστροφή μπορεί να καταστήσει προσωρινά αδύνατες τις ηλεκτρονικές πληρωμές. Σε μια τέτοια περίπτωση, τα μετρητά παραμένουν ένα από τα ελάχιστα μέσα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς σύνδεση σε τραπεζικό δίκτυο ή ηλεκτρονική πλατφόρμα.
Η εξέλιξη αυτή έχει οδηγήσει αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και αρχές να επαναφέρουν τη συζήτηση για την ανάγκη ύπαρξης ενός μικρού αποθέματος μετρητών στα νοικοκυριά.
Σε χώρες όπως η Αυστρία, η Γερμανία και η Σουηδία έχουν διατυπωθεί συστάσεις προς τους πολίτες να διατηρούν ένα ποσό έκτακτης ανάγκης στο σπίτι. Οι σχετικές οδηγίες εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σχέδιο προετοιμασίας για κρίσεις, που δεν αφορά μόνο τις οικονομικές συναλλαγές αλλά συνολικά την ανθεκτικότητα των κοινωνιών.
Ο πόλεμος αλλάζει την αίσθηση ασφάλειας
Η νέα πραγματικότητα της Ευρώπης δεν αφορά μόνο την οικονομία.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι γεωπολιτικές εντάσεις και η αίσθηση ότι η ευρωπαϊκή ήπειρος βρίσκεται αντιμέτωπη με περισσότερες απειλές έχουν επηρεάσει σημαντικά την αντίληψη των πολιτών για την ασφάλεια.
Τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δείχνουν ότι 68% των Ευρωπαίων θεωρούν πως η χώρα τους αντιμετωπίζει απειλή στο σημερινό διεθνές περιβάλλον. Η αντίληψη αυτή καταγράφεται και στα 27 κράτη-μέλη.
Δεν πρόκειται πλέον μόνο για τον φόβο μιας πολεμικής σύγκρουσης. Οι πολίτες καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα πολύ ευρύτερο φάσμα κινδύνων: κυβερνοεπιθέσεις, διακοπές κρίσιμων υποδομών, ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές.
Η Ευρώπη, με άλλα λόγια, αρχίζει να αντιμετωπίζει την ασφάλεια ως μια έννοια που ξεπερνά τα παραδοσιακά όρια της άμυνας.
Οι πυρκαγιές ως νέα πραγματικότητα
Οι μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ετών έχουν συμβάλει σε αυτή την αλλαγή αντίληψης.
Καταστροφικές πυρκαγιές σε χώρες όπως η Γαλλία και η Ισπανία έχουν δείξει πόσο γρήγορα μπορεί να διαταραχθεί η καθημερινότητα ολόκληρων περιοχών. Η ανάγκη εκκένωσης, οι διακοπές στην κυκλοφορία και η προσωρινή απομόνωση κοινοτήτων μετατρέπουν μια φυσική καταστροφή σε κρίση πολλαπλών επιπέδων.
Παράλληλα, οι οικονομικές επιπτώσεις των ακραίων καιρικών φαινομένων αυξάνονται. Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, οι απώλειες από ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα στην Ευρώπη ανήλθαν σε περίπου 822 δισ. ευρώ την περίοδο 1980-2024, ενώ περίπου το ένα τέταρτο αυτών των απωλειών καταγράφηκε μόλις την τελευταία τετραετία.
Η κλιματική κρίση, επομένως, δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα. Μετατρέπεται σε παράγοντα οικονομικής και κοινωνικής ασφάλειας.
Ο αόρατος κίνδυνος των κυβερνοεπιθέσεων
Αν οι πυρκαγιές είναι ένας κίνδυνος που οι πολίτες μπορούν να δουν, οι κυβερνοεπιθέσεις λειτουργούν διαφορετικά.
Μια επίθεση σε τράπεζες, τηλεπικοινωνίες, ηλεκτρικά δίκτυα ή άλλες κρίσιμες υποδομές μπορεί να προκαλέσει σοβαρές διαταραχές χωρίς να υπάρχει κανένα ορατό μέτωπο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη εντάξει τις κυβερνοεπιθέσεις και τις επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές στις βασικές απειλές που αντιμετωπίζει. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επισημάνει ότι οι αυξανόμενες επιθέσεις σε ευρωπαϊκές υποδομές, μεταξύ των οποίων και οι κυβερνοεπιθέσεις και οι πράξεις δολιοφθοράς, μπορούν να επηρεάσουν την καθημερινότητα και την οικονομική δραστηριότητα.
Έτσι, τα μετρητά αποκτούν έναν ρόλο που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε ξεπερασμένος: λειτουργούν ως εφεδρεία σε ένα σύστημα που εξαρτάται όλο και περισσότερο από την τεχνολογία.
Περισσότερη άμυνα, περισσότερη ετοιμότητα
Η αλλαγή της αντίληψης για την ασφάλεια αποτυπώνεται και στους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς.
Οι αμυντικές δαπάνες των κρατών-μελών αναμένεται να φτάσουν το 2026 τα 454 δισ. ευρώ, από 418 δισ. ευρώ το 2025. Σε σύγκριση με το 2021, πρόκειται για αύξηση της τάξης του 75,3%.
Η Ευρώπη επενδύει πλέον περισσότερο στην άμυνα, αλλά παράλληλα αναζητά τρόπους να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των κοινωνιών της απέναντι σε κρίσεις που μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική μορφή.
Το ζητούμενο είναι να μπορεί μια κοινωνία να συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και όταν ένα μέρος των υποδομών της καταρρέει προσωρινά.
Από την «κανονικότητα» στην ετοιμότητα
Η αύξηση των μετρητών δεν σημαίνει ότι οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τις ψηφιακές πληρωμές. Το αντίθετο: η καθημερινή χρήση τους συνεχίζει να διευρύνεται.
Αυτό που αλλάζει είναι ο ρόλος των μετρητών. Δεν χρησιμοποιούνται απαραίτητα περισσότερο για τις καθημερινές αγορές, αλλά διατηρούνται ως εφεδρεία.
Πρόκειται για μια σημαντική αλλαγή νοοτροπίας. Για χρόνια η τεχνολογική εξέλιξη καλλιέργησε την ιδέα ότι οι ψηφιακές υπηρεσίες μπορούν να αντικαταστήσουν σχεδόν ολοκληρωτικά το φυσικό χρήμα. Οι νέες απειλές, όμως, υπενθυμίζουν ότι η τεχνολογία έχει και ένα ευάλωτο σημείο: όταν οι υποδομές της διακοπούν, η ανάγκη για εναλλακτικές λύσεις επιστρέφει.
Η Ευρώπη δεν επιστρέφει στα μετρητά. Προετοιμάζεται για την περίπτωση που κάποια στιγμή δεν θα μπορεί να χρησιμοποιήσει τίποτε άλλο.
