Άνοια και Alzheimer: Μια νέα εποχή αρχίζει…
- Άρθρο του ιατρού Νευρολόγου Αντωνίου Κωδούνη, Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών τ. Δ/ντή Νευρολογικής Κλινικής 251ΓΝΑ
Η άνοια δεν είναι «φυσιολογικό γήρας». Και ίσως για πρώτη φορά έχουμε λόγους να μιλάμε όχι μόνο για διάγνωση και για φάρμακα που δίνουν παροδική δύναμη στον εγκέφαλο αλλά και για μια έγκαιρη παρέμβαση.
Ποιος δεν έχει ξεχάσει πού άφησε τα κλειδιά του; Ποιος δεν έχει μπει σε ένα δωμάτιο για λίγα δευτερόλεπτα και δεν θυμάται γιατί; Ποιος δεν συνάντησε γνωστό του και αδυνατεί να ανακαλέσει το όνομά του; Η περιστασιακή λήθη είναι μέρος της ανθρώπινης ζωής.
Όταν όμως η απώλεια μνήμης αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινότητα, την εργασία, την οικονομική διαχείριση ή την ικανότητα ενός ανθρώπου να προσανατολίζεται σε γνώριμα μέρη, τότε δεν πρέπει να αποδίδεται απλώς στην ηλικία. Η ηλικία άνω των 65 ετών μπορεί να έχει οριακές εγκεφαλικές αντοχές και να χάνεται η πλήρης πνευματική διαύγεια όταν δοθούν ισχυρά φάρμακα για τον πόνο, όταν συμβεί μια λοίμωξη ή υπάρξει κάποιο έντονα στρεσογόνο γεγονός. Αυτά μαζί με διαταραχές του θυρεοειδή ή έλλειψη βιταμίνης Β12 μπορούν να προκαλέσουν εικόνα αναστρέψιμης ψευδοάνοιας, για την οποία χρειάζεται νευρολογική αξιολόγηση.
Η νόσος Alzheimer είναι η συχνότερη αιτία άνοιας. Πρόκειται για μια προοδευτική νευροεκφυλιστική νόσο, στην οποία η παθολογική διαδικασία έχει αρχίσει πολλά
χρόνια πριν εμφανιστούν τα πρώτα εμφανή συμπτώματα. Στον εγκέφαλο συσσωρεύονται παθολογικές μορφές β-αμυλοειδούς και της πρωτεΐνης tau, οδηγώντας σταδιακά σε απώλεια νευρώνων και συνδέσεων.
Εδώ βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες αλλαγές των τελευταίων ετών: η Alzheimer αρχίζει πλέον να διαγνώνεται ως βιολογική νόσος και όχι μόνο σαν κλινικό σύνδρομο.
Οι νέοι βιοδείκτες αίματος, ιδιαίτερα η P-tau 217 και ο λόγος Ab42 / Ab40, μπορούν να μας δώσουν σημαντικές πληροφορίες για την παρουσία της παθολογίας Alzheimer. Οι
κατευθυντήριες οδηγίες της Alzheimer Association του 2025 αναγνωρίζουν ότι ορισμένες εξετάσεις αίματος, όταν πληρούν αυστηρά κριτήρια αξιοπιστίας, μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη διερεύνηση γνωσιακής διαταραχής και να υποκαταστήσουν την απεικόνιση PET αμυλοειδούς ή την εξέταση εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Επίσης υπάρχει το γονίδιο ApoE, με τρεις κύριες παραλλαγές Ε2, Ε3 και Ε4. Η παρουσία της E4 αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης Alzheimer.
Σήμερα όμως, το ApoE4 έχει ένα πολύ πρακτικό νόημα. Στις νέες αντιαμυλοειδικές θεραπείες που θα έρθουν και την Ελλάδα lecanemab και donanemab, η παρουσία δύο αντιγράφων ApoE4 συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο ARIA (Amyloid-Related Imaging Abnormalities), δηλαδή οιδημάτων και αιμορραγιών που μπορεί να εμφανιστούν στη μαγνητική τομογραφία. Για το λόγο αυτό η ευρωπαϊκή έγκριση των δύο θεραπειών αφορά ασθενείς με μηδέν ή ένα αντίγραφο ApoE4, ενώ η χορήγηση των νέων ενδοφλεβίων θεραπειών απαιτεί συχνή παρακολούθηση με μαγνητικές. Συνεπώς, ενώ οι νέες θεραπείες αποτελούν σημαντική εξέλιξη, γιατί δρουν αιτιολογικά μειώνοντας το αμυλοειδές και επιβραδύνοντας την κλινική εξέλιξη, αφορούν μόνο επιλεγμένους ασθενείς με πρώιμη νόσο Alzheimer, που θα συνεργαστούν στην τόσο στενή παρακολούθηση και διενέργεια εξετάσεων. Επειδή οι θεραπείες είναι ενδοφλέβιες ανά 2 ή ανά 4 εβδομάδες, απαιτούν συνεργασία του ασθενούς, ο οποίος, σε πιο προχωρημένα στάδια, έχει συνήθως διαταραχές συμπεριφοράς.
Δεν αποτελούν ίαση, δεν είναι κατάλληλες θεραπείες για όλους και απαιτούν επιβεβαίωση της αμυλοειδικής παθολογίας, προσεκτική επιλογή και συστηματική παρακολούθηση (European Medicines Agency – EMA).
Τι μπορούμε όμως να κάνουμε ως κοινωνία; Να δημιουργήσουμε μια κοινότητα που δεν φοβάται την άνοια και δεν κρύβει τον ασθενή. Να αναγνωρίζουμε έγκαιρα τα συμπτώματα, να διευκολύνουμε την πρόσβαση στη διάγνωση και να στηρίζουμε τον φροντιστή που έχει 60% πιθανότητα να πάθει κατάθλιψη!
Και για όλους μας υπάρχουν πράγματα που έχουν σημασία για να προληφθεί ή να μην επιδεινωθεί η ήπια γνωσιακή διαταραχή (MCI): Σωματική άσκηση, έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, του διαβήτη, διακοπή καπνίσματος, αντιμετώπιση της απώλειας ακοής, καλός ύπνος, κοινωνική δραστηριότητα, πνευματική ενεργοποίηση, μεσογειακή διατροφή και αντιμετώπιση της κατάθλιψης.
Η Alzheimer εξακολουθεί να είναι μια σοβαρή νόσος. Όμως σήμερα μπορούμε να τη δούμε διαφορετικά: νωρίτερα, ακριβέστερα και σε ορισμένους ασθενείς με την δυνατότητα να παρέμβουμε στην ίδια την παθολογική της διαδικασία. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα ελπίδας της σύγχρονης νευρολογίας.
