3η Σεπτέμβρη: η παρακαταθήκη μιας μεγάλης πολιτικής αλλαγής και το χρέος της νέας εποχής
- Γράφει η Δρ. Βασιλική Μελέτη*
Υπάρχουν ημερομηνίες που ανήκουν στη συλλογική μνήμη του λαού. Η 3η Σεπτεμβρίου 1974 είναι η ημέρα κατά την οποία ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε την Ιδρυτική Διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ και έθεσε τις βάσεις για μια διαφορετική αντίληψη της πολιτικής, της κοινωνίας και της δημοκρατίας.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, η επέτειος δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια αναδρομή στο παρελθόν. Το πραγματικό νόημα μιας πολιτικής παρακαταθήκης δεν βρίσκεται μόνο σε όσα πέτυχε, αλλά κυρίως στα ερωτήματα που εξακολουθεί να θέτει σήμερα.
Αυτό ακριβώς ανέδειξε και η εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Χαλάνδρι στις 29 και 30 Αυγούστου, με αφορμή την επέτειο της Ιδρυτικής Διακήρυξης του ΠΑΣΟΚ. Μέσα από αρχειακό φωτογραφικό υλικό και τις τοποθετήσεις στελεχών που συμμετείχαν στην ιστορική διαδρομή του Κινήματος, αλλά και εκπροσώπων της σημερινής γενιάς, το παρελθόν συναντήθηκε με το παρόν. Δεν επρόκειτο απλώς για μια εκδήλωση μνήμης, αλλά για μια υπενθύμιση ότι οι πολιτικές αλλαγές ξεκινούν όταν η κοινωνία αποφασίζει να μη συμβιβαστεί με την αδράνεια.
Το ΠΑΣΟΚ υπήρξε πρωτίστως σημαντική κοινωνική και πολιτική τομή στον τόπο: έδωσε χώρο και λόγο σε ανθρώπους που για δεκαετίες αισθάνονταν ότι η πολιτική δεν τους αφορούσε. Συνέβαλε αποφασιστικά στην ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, στην κατοχύρωση δικαιωμάτων, στην αναβάθμιση της θέσης της γυναίκας, στη στήριξη της υπαίθρου και των εργαζομένων, στην ενίσχυση της κοινωνικής προστασίας και στη διεύρυνση της δημοκρατικής συμμετοχής.
Αυτή είναι η ιστορική του παρακαταθήκη. Για το λόγο αυτό η σημερινή Δημοκρατική Παράταξη δεν έχει την πολυτέλεια ούτε της νοσταλγίας ούτε της αυτάρεσκης επανάπαυσης. Έχει την ευθύνη να μετατρέψει τις αξίες εκείνης της εποχής σε απαντήσεις για τα σύγχρονα προβλήματα.
Οι σημερινοί μη προνομιούχοι μπορεί να έχουν τελείως διαφορετικό πρόσωπο, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν. Είναι ο νέος άνθρωπος που εργάζεται και παρ’ όλα αυτά αδυνατεί να αποκτήσει μια αξιοπρεπή στέγη. Είναι το ζευγάρι που αναβάλλει τη δημιουργία οικογένειας, επειδή το κόστος ζωής έχει καταστήσει την απόφαση αυτή οικονομικό άθλο. Είναι ο εργαζόμενος που ζει με την ανασφάλεια μιας επισφαλούς εργασίας. Είναι ο συνταξιούχος που υπολογίζει καθημερινά τα έξοδά του. Είναι η οικογένεια που βλέπει το εισόδημά της να εξανεμίζεται στην αγορά, στην ενέργεια και στις βασικές ανάγκες. Και πίσω βρίσκεται ένα ζήτημα που δεν είναι απλώς οικονομικό. Είναι βαθιά εθνικό: το δημογραφικό.
Μια χώρα που χάνει τους νέους της, που βλέπει τις γεννήσεις να μειώνονται και ολόκληρες περιοχές να γερνούν και να ερημώνουν, βρίσκεται πρόσωπο με πρόσωπο με μια πρόκληση που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποσπασματικά. Χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο κοινωνικό συμβόλαιο για τη νέα γενιά: πρόσβαση σε προσιτή κατοικία, σταθερή εργασία, ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες υγείας και παιδείας, ουσιαστική στήριξη της οικογένειας και πραγματικές δυνατότητες επαγγελματικής και κοινωνικής προόδου.
Το δημογραφικό δεν είναι στατιστικό μέγεθος, αλλά ο καθρέφτης των δυνατοτήτων μιας κοινωνίας να συνεχίσει να υπάρχει, να δημιουργεί και να προοδεύει. Το 2025 καταγράφηκαν στην Ελλάδα μόλις 65.594 γεννήσεις, αριθμός μειωμένος κατά 4,2% σε σχέση με το 2024. Το πρόβλημα δεν λύνεται ζητώντας από τους νέους να «κάνουν περισσότερα παιδιά». Λύνεται δημιουργώντας μια Ελλάδα στην οποία ένας νέος άνθρωπος θα μπορεί να ονειρεύεται το μέλλον του χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει πρώτα να εγκαταλείψει τη χώρα του.
Την ίδια στιγμή, η ποιότητα της Δημοκρατίας αποτελεί κρίσιμο ζήτημα. Η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς δεν είναι δεδομένη. Διαφάνεια, λογοδοσία, ανεξαρτησία των θεσμών και σεβασμός στους κανόνες δεν αποτελούν πολυτέλειες ούτε κομματικά συνθήματα. Είναι οι προϋποθέσεις για να λειτουργεί μια σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία.
Απέναντι σε μια πολιτική αντίληψη που συχνά παρουσιάζει τη διακυβέρνηση ως υπόθεση διαχείρισης και επικοινωνίας, η Δημοκρατική Παράταξη οφείλει να επαναφέρει στο προσκήνιο την πολιτική ως υπόθεση κοινωνικής ευθύνης. Αυτό σημαίνει ένα κράτος που δεν θα ανταμείβει τις γνωριμίες αλλά την ικανότητα. Μια δημόσια διοίκηση που θα υπηρετεί τον πολίτη. Δημόσια υγεία και παιδεία που δεν θα λειτουργούν ως λύση ανάγκης για όσους δεν μπορούν να πληρώσουν. Μια οικονομία που θα παράγει πλούτο, αλλά θα τον κατανέμει με δικαιοσύνη. Μια ανάπτυξη που δεν θα αφήνει πίσω της ολόκληρες κοινωνικές ομάδες και περιοχές. Σημαίνει, επίσης, μια Ελλάδα με αυτοπεποίθηση στο διεθνές περιβάλλον. Μια χώρα που δεν θα παρακολουθεί παθητικά τις γεωπολιτικές εξελίξεις, αλλά θα διαμορφώνει συμμαχίες, θα υπερασπίζεται με συνέπεια τα εθνικά της συμφέροντα και θα αξιοποιεί τη θέση της στην Ευρώπη και στην ευρύτερη περιοχή. Και οι επερχόμενες βουλευτικές εκλογές δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως μια ακόμη κομματική αναμέτρηση. Θα είναι μια κρίσιμη επιλογή για την κατεύθυνση της χώρας. Εκεί θα κριθεί και η Δημοκρατική Παράταξη.
Το ΠΑΣΟΚ του 21ου αιώνα δεν μπορεί να είναι αντίγραφο του ΠΑΣΟΚ μιας άλλης εποχής. Οφείλει ωστόσο να κρατήσει ζωντανό τον πυρήνα της πολιτικής του ταυτότητας: τη δημοκρατία, την κοινωνική δικαιοσύνη, την ισότητα, την εθνική αξιοπρέπεια, την αλληλεγγύη και την πίστη ότι η πολιτική μπορεί να αλλάζει τις ζωές των πολιτών.
Και αυτό είναι ίσως το σπουδαιότερο μήνυμα της 3ης Σεπτέμβρη. Η πολιτική αλλαγή δεν θα έρθει με συνθήματα του παρελθόντος, αλλά όταν η Δημοκρατική Παράταξη παρουσιάσει ένα πειστικό σχέδιο για το μέλλον και ξαναδώσει στους πολίτες λόγο να πιστέψουν ότι η πολιτική μπορεί να υπηρετεί το συλλογικό συμφέρον.
Ο τόπος αυτός χρειάζεται νέα σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτεία. Χρειάζεται θεσμούς που δεν θα φοβούνται τον έλεγχο, κοινωνικό κράτος που θα προστατεύει πραγματικά τους ευάλωτους, οικονομία που θα δημιουργεί ευκαιρίες και μια νέα γενιά που θα μπορεί να παραμένει, να δημιουργεί και να προοδεύει στον τόπο της.
Πριν από 52 χρόνια, το ΠΑΣΟΚ γεννήθηκε ως απάντηση σε μια ιστορική ανάγκη για αλλαγή.
Σήμερα η ανάγκη αυτή έχει διαφορετικό περιεχόμενο, αλλά παραμένει ζωντανή. Η 3η Σεπτέμβρη, επομένως, δεν είναι μόνο η επέτειος μιας ιστορικής διακήρυξης. Είναι μια υπενθύμιση ότι καμία κοινωνική κατάκτηση δεν είναι αυτονόητη και καμία πολιτική αλλαγή δεν ολοκληρώνεται οριστικά. Το ζητούμενο είναι να ξανακάνουμε την πολιτική υπόθεση των πολλών. Με δημοκρατία χωρίς εκπτώσεις. Με ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς. Με κοινωνική δικαιοσύνη χωρίς αστερίσκους. Με κράτος που υπηρετεί και δεν εξουσιάζει. Με μια Ελλάδα που δεν θα φοβάται το αύριο, αλλά το σχεδιάζει. Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα του ΠΑΣΟΚ και της φετινής 3ης Σεπτέμβρη.
*Δρ. Βασιλική Μελέτη
Πρωτοδικείο Αθηνών
Διδάκτωρ Κοινωνικής Πολιτικής – Συγγραφέας
Μέλος Δ.ΕΠΙ.Σ. Νέας Ιωνίας
Τομέας Ισότητας ΠΑΣΟΚ
Τ.Ο. ΠΑΣΟΚ Νέας Ιωνίας
