Έπειτα από χρόνια εγκατάλειψης, νομικών εκκρεμοτήτων και κοινωνικών αντιπαραθέσεων, το ιστορικό συγκρότημα των Προσφυγικών στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας περνά σε φάση ουσιαστικής αναβίωσης, με στόχο τη στέγαση ευάλωτων ομάδων και τη διάσωση ενός μοναδικού μνημείου της σύγχρονης ιστορίας.
Μετά από μακρά περίοδο στασιμότητας, το εμβληματικό συγκρότημα κατοικιών στη Λεωφόρος Αλεξάνδραςμπαίνει σε τροχιά αποκατάστασης. Η Περιφέρεια Αττικής ανακοίνωσε την έναρξη της διαγωνιστικής διαδικασίας για την ανακαίνιση σημαντικού τμήματος των κτιρίων, σχεδόν έναν αιώνα μετά την ανέγερσή τους.
Η πρώτη φάση του έργου
Το πρόγραμμα ξεκινά με την ανακαίνιση τεσσάρων από τις συνολικά οκτώ πολυκατοικίες του συγκροτήματος. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η αποκατάσταση 108 διαμερισμάτων, τα οποία θα αξιοποιηθούν με κοινωνικό και ανθρωπιστικό χαρακτήρα.
Συγκεκριμένα:
-
Μέρος των κατοικιών θα διατεθεί για προσιτή στέγαση πολιτών που ανήκουν σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
-
Ορισμένα διαμερίσματα θα χρησιμοποιηθούν για τη φιλοξενία συγγενών ασθενών που νοσηλεύονται στο γειτονικό Νοσοκομείο Άγιος Σάββας.
Η στόχευση του έργου συνδυάζει την κοινωνική πολιτική με την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Ένα δύσκολο και σύνθετο εγχείρημα
Τα Προσφυγικά, που άρχισαν να κατασκευάζονται το 1933, αριθμούν συνολικά 228 διαμερίσματα κατανεμημένα σε οκτώ κτίρια. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, ο χώρος αποτέλεσε πεδίο έντονων πολιτικών, κοινωνικών και ιδεολογικών συγκρούσεων.
Σημαντικός αριθμός κατοικιών, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που εντάσσονται στην πρώτη φάση του έργου, τελεί υπό κατάληψη από συλλογικότητες και ομάδες ακτιβιστών. Σύμφωνα με την Περιφέρεια, το ζήτημα της εκκένωσης εμπίπτει στην αρμοδιότητα των συναρμόδιων υπουργείων και δεν αποτελεί αντικείμενο του παρόντος διαγωνισμού.
Η συνύπαρξη νομικών, κοινωνικών και τεχνικών ζητημάτων καθιστά το έργο ιδιαίτερα απαιτητικό.
Αρχιτεκτονική και ιστορική ταυτότητα
Τα κτίρια σχεδιάστηκαν από τους μηχανικούς Δημήτρης Κυριακού και Κίμων Λάσκαρης, ακολουθώντας τις αρχές του λειτουργισμού.
Προορίζονταν αρχικά για τη στέγαση προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο και χαρακτηρίζονται από:
-
απλές γεωμετρικές γραμμές,
-
χρήση οπλισμένου σκυροδέματος,
-
απουσία διακοσμητικών στοιχείων.
Στις προσόψεις παραμένουν ακόμη εμφανή τα σημάδια από τα γεγονότα των Δεκεμβριανών του 1944, υπενθυμίζοντας τον ρόλο του συγκροτήματος ως ζωντανού ιστορικού τεκμηρίου.
Από την κατεδάφιση στη θεσμική προστασία
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, και ενόψει των Ολυμπιακοί Αγώνες Αθήνα 2004, είχαν διατυπωθεί προτάσεις κατεδάφισης των Προσφυγικών, με σκοπό τη δημιουργία χώρων πρασίνου. Οι σχεδιασμοί αυτοί προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και δικαστικές προσφυγές.
Το 2003 και το 2009, το Συμβούλιο της Επικρατείας χαρακτήρισε το συγκρότημα διατηρητέο μνημείο, αναγνωρίζοντας τη σημασία του ως σπάνιο δείγμα μεσοπολεμικής κοινωνικής κατοικίας.
Παρά την κατοχύρωση αυτή, τα προβλήματα ιδιοκτησίας και η σταδιακή εγκατάλειψη οδήγησαν στη σημερινή εικόνα φθοράς και μικτής κυριότητας.
Ένα στοίχημα για το μέλλον της πόλης
Η έναρξη της ανακαίνισης σηματοδοτεί μια κρίσιμη καμπή για τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας. Το εγχείρημα φιλοδοξεί να μετατρέψει έναν χώρο με βαριά ιστορική φόρτιση σε σύγχρονο πυρήνα κοινωνικής κατοικίας και πολιτιστικής μνήμης.
Η επιτυχία του έργου θα κριθεί από την ικανότητα των αρμόδιων φορέων να συνδυάσουν την προστασία της ιστορίας με τις σύγχρονες ανάγκες της πόλης, δίνοντας στα Προσφυγικά τον ρόλο που τους αξίζει στον αστικό ιστό της Αθήνας.
