Ιός του Δυτικού Νείλου: Γιατί βρίσκεται η Ανατολική Αττική στο επίκεντρο – Τα «τυφλά σημεία» των παρεμβάσεων, της πρόληψης και της αξιολόγησης
- Οι καθηγητές Αθανάσιος Τσακρής και Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και ο προϊστάμενος του Εργαστηρίου Εντόμων & Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, Αντώνης Μιχαηλάκης, μιλούν στο in για τις πολλαπλές αιτίες που το φετινό καλοκαίρι ο ιός του Δυτικού Νείλου βρίσκεται σε έξαρση – «Η παρέμβαση πρέπει να προηγείται της “πυρκαγιάς”» – «Απαιτείται αναδρομική αξιολόγηση των δεδομένων»
«Η εικόνα του 2026 είναι πράγματι ανησυχητική»: η καθηγήτρια Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου περιγράφει, μιλώντας στο in, πού βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή στο θέμα της έξαρσης του ιού του Δυτικού Νείλου.
Απαριθμεί τα δεδομένα: «Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του ΕΟΔΥ, έως τις 26 Αυγούστου 2026 έχουν καταγραφεί στην Ελλάδα 232 εγχώρια κρούσματα, από τα οποία 165 με προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος και 19 θάνατοι. Μόνο μέσα στην τελευταία εβδομάδα προστέθηκαν 75 νέα κρούσματα, ενώ 73 ασθενείς εξακολουθούσαν να νοσηλεύονται και 26 βρίσκονταν σε ΜΕΘ, με ποσοστό απώλειας ζωής στην τελευταία περίπτωση να ανέρχεται στο 20%».
Ρωτάμε την κ. Ψαλτοπούλου αν η φετινή έξαρση του ιού αναμένεται να ξεπεράσει αυτή του 2018, χρονιά ορόσημο για την παρουσία και την εξάπλωση του ιού στη χώρα μας. Τα δεδομένα μιλούν από μόνα τους.
«Στις 26 Αυγούστου έχουμε ήδη 232 κρούσματα έναντι 317 ολόκληρου του 2018».
«Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι προστέθηκαν 75 κρούσματα σε μία εβδομάδα και ότι ο ΕΟΔΥ προειδοποιεί πως, λόγω καθυστέρησης μεταξύ έναρξης συμπτωμάτων και δήλωσης, θα προστεθούν επιπλέον περιστατικά στις τελευταίες εβδομάδες της καμπύλης».
Επομένως, κατά την κ. Ψαλτοπούλου, «είναι απολύτως πιθανό το 2026 να προσεγγίσει ή και να ξεπεράσει τα 317 κρούσματα του 2018, ιδιαίτερα επειδή η περίοδος μετάδοσης συνήθως συνεχίζεται τον Σεπτέμβριο, μέχρι και τον Οκτώβριο, ανάλογα με τις κλιματολογικές συνθήκες».
«Για τους θανάτους επίσης δεν μπορούμε να κάνουμε γραμμική πρόβλεψη» προσθέτει, «αφού έχουμε 19 έναντι 51 στην τελική καταγραφή του 2018. Οι θάνατοι εμφανίζονται χρονικά αργότερα από τις λοιμώξεις, αλλά εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ηλικία και τις συννοσηρότητες των ασθενών. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλοι οι φετινοί θανόντες μέχρι τις 26 Αυγούστου ήταν άνω των 65 ετών, που σημαίνει ότι αυτή η ηλικιακή ομάδα έχει τον μεγαλύτερο κίνδυνο, και χρειάζεται η μεγαλύτερη στόχευση των προληπτικών μας μηνυμάτων».
«Η απουσία αξιόπιστων δεδομένων δυσχεραίνει την κατάσταση»
Ο Δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, Προϊστάμενος του Εργαστηρίου Εντόμων & Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο (ΜΦΙ),ο πλέον ειδικός επί του θέματος, χαρακτηρίζει με τη σειρά του τον ιό «απρόβλεπτο».
Όπως μας λέει, η μετακίνηση και η ενδεχόμενη κυκλοφορία του ιού σε άγρια και ενδημικά πτηνά είναι κρίσιμης σημασίας. Όμως, «η έλλειψη συστηματικής ορνιθολογικής επιτήρησης στον αστικό και περιαστικό ιστό δεν επιτρέπει την αξιόπιστη εκτίμηση της παρουσίας του ιού ούτε του επιπέδου ανοσίας στους πληθυσμούς αυτούς. Επιπλέον, η απουσία αξιόπιστων και συστηματικών δεδομένων για την παρουσία του ιού στα κουνούπια καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους δυσχεραίνει την κατανόηση της σχέσης μεταξύ της κυκλοφορίας του ιού στους διαβιβαστές και της επιδημιολογίας της νόσου».
«Παράλληλα» προσθέτει ο κ. Μιχαηλάκης, «η ανάγκη για συστηματικά έργα καταπολέμησης κουνουπιών από τους Δήμους ενισχύεται από το γεγονός ότι η δραστηριότητα των κουνουπιών-διαβιβαστών Culex pipiens (του κοινού κουνουπιού, δηλαδή) πλέον παρατηρείται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Να σημειωθεί ότι στο πλαίσιο του έργου της Περιφέρειας Αττικής, που υλοποιείται σε συνεργασία με το ΜΦΙ, έχουν καταγραφεί θετικά κουνούπια ακόμη και κατά τη χειμερινή περίοδο.
«Η δημόσια υγεία πρέπει να δρα προληπτικά»
Ο Αθανάσιος Τσακρής, καθηγητής Μικροβιολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, επισημαίνει καταρχάς πως δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε την φετινή έξαρση του ιού του Δυτικού Νείλου ως «ένα κακό καλοκαίρι». Όπως λέει, μιλώντας στο in, «αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η κλιματική αλλαγή, η οικολογία των κουνουπιών και η κυκλοφορία του ιού μπορούν να αλληλεπιδράσουν».
Ο κ. Τσακρής εξηγεί πως η φετινή έξαρση είναι αποτέλεσμα συνδυασμού περιβαλλοντικών και επιδημιολογικών παραγόντων και όχι ενός μόνο αιτίου. «Οι πολλές βροχές την άνοιξη δημιούργησαν περισσότερες εστίες στάσιμου νερού» επισημαίνει, «όπου αναπαράγονται τα κουνούπια, ενώ οι υψηλές θερμοκρασίες που ακολούθησαν επιτάχυναν τόσο την ανάπτυξη των κουνουπιών όσο και τον πολλαπλασιασμό του ιού (που έχει εγκατασταθεί στην Ελλάδα από το 2010) μέσα σε αυτά».
Σύμφωνα με τον κ. Τσακρή, υπάρχει ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας: ο φυσικός κύκλος του ιού μεταξύ άγριων πτηνών και κουνουπιών, από τον οποίο στη συνέχεια ο ιός περνά στον άνθρωπο. Όπως εξηγεί ο καθηγητής, φέτος συνέπεσαν χρονικά πολλές ευνοϊκές συνθήκες: πολύ νερό για την αναπαραγωγή των κουνουπιών, υψηλές θερμοκρασίες για την ταχύτερη ανάπτυξή τους και για τον πολλαπλασιασμό του ιού και έντονη κυκλοφορία του ιού στον φυσικό κύκλο».
«Ένα πολύ αποτελεσματικό “σύστημα” μετάδοσης, δηλαδή» όπως το χαρακτηρίζει ο κ. Τσάκρης.
Όπως μάλιστα υπογραμμίζει: «Κι επειδή μιλάμε για έξαρση χωρίς να έχουμε πάντα εικόνα των πραγματικών διαστάσεών της, να θυμίσουμε ότι πίσω από κάθε καταγεγραμμένο περιστατικό μπορεί να υπάρχουν δεκάδες ασυμπτωματικές λοιμώξεις ή ήπιες νοσήσεις».
Γιατί η Αττική;
Στο ερώτημα γιατί είναι η Αττική η περιοχή που βρίσκεται στο επίκεντρο της φετινής έξαρσης, ο κ. Τσακρής επισημαίνει πως υπάρχει ένας σημαντικός περιβαλλοντικός λόγος: «Η Ανατoλική Αττική δεν είναι ενιαίος αστικός χώρος. Συνδυάζει πυκνοκατοικημένες περιοχές με περιαστικές ζώνες, γεωργικές εκτάσεις, ρέματα, αρδευτικά σημεία και φυσικά οικοσυστήματα. Αυτό δημιουργεί ένα μωσαϊκό ενδιαιτημάτων όπου μπορούν να αναπαραχθούν κουνούπια και να συνυπάρξει ο φυσικός κύκλος πτηνών – κουνουπιών με τον ανθρώπινο πληθυσμό».
«Σε ένα τόσο πυκνό και ετερογενές περιβάλλον, όταν δημιουργηθούν οι κατάλληλες εστίες, οι ευκαιρίες έκθεσης είναι πολύ περισσότερες».
Η κ. Ψαλτοπούλου σημειώνει πως η Αττική δεν έχει απλώς περισσότερο πληθυσμό, άρα περισσότερες πιθανότητες να εντοπιστούν περιστατικά. Διαθέτει και ένα εξαιρετικά σύνθετο οικοσύστημα: πυκνά αστικά κέντρα, περιαστικές περιοχές, κήπους, φρεάτια και στάσιμα νερά αλλά παράλληλα υγροτόπους, αγροτικές εκτάσεις και περιοχές όπως ο Σχινιάς και ο Μαραθώνας με μεγάλη ποικιλία πτηνών.
Σύμφωνα με την καθηγήτρια, προηγούμενες ελληνικές μελέτες είχαν ήδη αναφέρει ότι η Ανατολική Αττική αποτελεί ιδιαίτερα κατάλληλο περιβάλλον, αφού σε έρευνα του 2017–2018, 38 από 366 ομάδες Culex pipiens ήταν θετικές στον ιό και η πλειονότητα των θετικών δειγμάτων εντοπίστηκε στην Ανατολική Αττική.
Ακόμη πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι άλλη πρόσφατη ελληνική μελέτη απέδειξε πως ο ιός μπορεί να ανιχνεύεται σε ενεργά Culex pipiens στην Αττική ακόμη και τον χειμώνα. Αυτό υποστηρίζει την πιθανότητα τοπικής διαχείμασης του ιού και επανεκκίνησης του κύκλου, χωρίς να απαιτείται κάθε χρόνο νέα εισαγωγή μέσω μεταναστευτικών πτηνών.
Επομένως, τα πτηνά παραμένουν κρίσιμα ως ενισχυτικοί ξενιστές, αλλά δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα στοιχεία ότι η έξαρση του 2026 οφείλεται ειδικά σε μια ξαφνική αύξηση του πληθυσμού τους.
«Στην Ελλάδα κυκλοφορεί κυρίως ο υποκλάδος 2 (lineage 2). Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η νέα εργασία στο Scientific Reports τον Αύγουστο του 2026. Σε πειραματικές συνθήκες, το lineage 2 χρειάστηκε χαμηλότερη μολυσματική δόση για να μολύνει κουνούπια και παρουσίασε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα μετάδοσης από το lineage 1. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το lineage 2 είναι αυτομάτως «πιο θανατηφόρο» για τον άνθρωπο. Η εργασία αφορά κυρίως ικανότητα μετάδοσης μέσω κουνουπιών, όχι μεγαλύτερη νευροπαθογόνο δράση στον άνθρωπο».
Επίσης, δεν έχουμε μέχρι στιγμής δημοσιευμένα γονιδιωματικά δεδομένα που να δείξουν αν η νόσηση που προκαλείται προέρχεται από κάποιο νέο, πιο επιθετικό στέλεχος.
Ήταν η πρόληψη έγκαιρη;
Όσον αφορά, τέλος, στον σχεδιασμό αλλά και την επιτήρηση του θέματος από τους αρμόδιους φορείς, ο κ. Τσακρής απαντά το εξής: «Δεν μπορώ να πω χωρίς συγκεκριμένα στοιχεία ότι ο σχεδιασμός ή η επιτήρηση ήταν ανεπαρκείς. Υπάρχει όμως ένα εύλογο ερώτημα για το αν η πρόληψη ήταν έγκαιρη και αρκετά “δυναμική” σε σχέση με τον κίνδυνο που είχε διαμορφωθεί. Η καταπολέμηση των κουνουπιών δεν πρέπει να ξεκινά όταν έχει ήδη υψωθεί το επιδημικό κύμα, αλλά αρκετούς μήνες νωρίτερα, από τις αρχές της άνοιξης, ώστε να μειώνεται ο πληθυσμός των κουνουπιών πριν φτάσουμε στην περίοδο υψηλής μετάδοσης. Οι εφαρμογές προνυμφοκτονίας πρέπει να επαναλαμβάνονται καθ’ όλη την περίοδο δραστηριότητας των κουνουπιών, ανάλογα με τον κύκλο ανάπτυξής τους, τη διάρκεια δράσης του σκευάσματος και την επανεμφάνιση προνυμφών στις εστίες αναπαραγωγής. Πρέπει να εξετάσουμε, λοιπόν, πότε ξεκίνησε η προνυμφοκτονία, ποιες εστίες είχαν εντοπιστεί, πόσο γρήγορα και συστηματικά έγιναν οι ψεκασμοί. Επομένως, η φετινή έξαρση πρέπει να αποτελέσει αφορμή για έναν σοβαρό απολογισμό: να δούμε με αντικειμενικούς δείκτες τι λειτούργησε, τι δεν λειτούργησε και κυρίως αν τα προγράμματα πρόληψης μπορούν να προσαρμοστούν ώστε την επόμενη χρονιά να προηγούνται του κινδύνου και όχι της επιδημίας. Η δημόσια υγεία πρέπει να λειτουργεί προληπτικά, ώστε η παρέμβαση να προηγείται της “πυρκαγιάς».
Όσον αφορά τις παρεμβάσεις, η κ. Ψαλτοπούλου επισημαίνει με τη σειρά της πως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ο αριθμός των αεροψεκασμών ή και των τοπικών ψεκασμών, αλλά πότε, πού και αν προηγήθηκαν της μεγάλης αύξησης των μολυσμένων κουνουπιών, που σημαίνει και αναδρομική αξιολόγηση μετά το τέλος της περιόδου.
Ενα πανευρωπαϊκό, δυσερμήνευτο ακόμα, πολυπαραγοντικό πρόβλημα
«Είναι ελληνικό φαινόμενο;» ρωτήσαμε την κ. Ψαλτοπούλου, για να μας απαντήσει: « Όχι, δεν είναι μόνο ελληνικό, γίνεται σταδιακά πανευρωπαϊκό φαινόμενο. Το ECDC (Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων) επισημαίνει ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου επεκτείνεται σταδιακά σε νέες περιοχές της Ευρώπης, επηρεάζοντας σταδιακά 12 ευρωπαϊκές χώρες, με την Ιταλία πρώτη και την Ελλάδα δεύτερη».
»Υπάρχει ευρύτερο ευρωπαϊκό υπόβαθρο: υψηλές θερμοκρασίες, βροχοπτώσεις, μεγαλύτερη περίοδος δραστηριότητας των κουνουπιών που αποτελούν ευνοϊκότερες συνθήκες για τον πολλαπλασιασμό του ιού κλπ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες οι ευρωπαϊκές χώρες πλήττονται εξίσου, αλλά το γενικότερο μήνυμα είναι ότι ο ιός αυτός αντιμετωπίζεται πλέον ως αυξανόμενη και γεωγραφικά επεκτεινόμενη απειλή στην Ευρώπη, με σημαντικό ρόλο τον συσχετισμό του κλίματος και του αστικού περιβάλλοντος».
Κατά την κ. Ψαλτοπούλου, δεν μπορούμε να αποδώσουμε την έξαρση απλώς σε μία αιτιολογία, π.χ. αναλύοντας τη συχνότητα ή την έναρξη τοπικών αεροψεκασμών.
«Πρόκειται για πολυπαραγοντικό φαινόμενο: ο καιρός (θερμοκρασία και υγρασία καθ΄όλο το έτος), ο αριθμός και μολυσματικότητα κουνουπιών, τα πτηνά-ξενιστές, η αστική οικολογία, η προηγούμενη κυκλοφορία του ιού, για παράδειγμα τους χειμερινούς μήνες, η ηλικιακή κατανομή των πολιτών, καθώς και η αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων παρεμβάσεων σε όλη τη διάρκεια του έτους, βρίσκονται σε δυναμική αλληλεπίδραση».
Από την άλλη, η κ. Ψαλτοπούλου επισημαίνει πως μελέτη στο περιοδικό Nature (2025) ειδικά από την Θεσσαλία, έδειξε ότι μετά τις πλημμύρες Daniel αυξήθηκε κατά πολύ ο πληθυσμός των κουνουπιών Culex (του βασικού φορέα του ιού του Δυτικού Νείλου) αλλά δεν αυξήθηκε η κυκλοφορία του ιού.
«Επομένως, χρειάζονται πολλαπλά επιδημιολογικά δεδομένα, καθώς και αναλυτικά δεδομένα εντομολογικής επιτήρησης σε κάθε περιοχή της χώρας που πλήττεται, ώστε να δημοσιευθεί ολοκληρωμένη επιστημονική ανάλυση που να αποδεικνύει πιθανή αιτιολογική συσχέτιση» συμπεραίνει η κ. Ψαλτοπούλου.
